"ЖАНАР" МЕДИЦИНАЛЫҚ ОРТАЛЫҒЫ

Как женщине бороться со стрессом на работе?

qazpsi — Mon, 04 Nov 2013 08:32:56 GMT

По данным психологов каждая женщина, рано или поздно, подвержена приступам депрессии, вызванной стрессом на работе или неприятностями в личной и семейной жизни. Нежелание по утрам вставать с постели, нежелание идти на работу, стремительный рост выкуренных сигарет вместе с чашкой кофе на рабочем месте, снижение работоспособности-симптомы синдрома профессионального выгорания. Как женщине вновь увлечься любимой работой? Какими способами бороться со стрессом? Что же это за болезнь то такая-синдром профессионального выгорания? И кто наиболее подвержен данному синдрому?

Существует несколько стадий синдрома профессионального выгорания:

1) Приглушение эмоций и остроты чувств-на роботе все складывается хорошо, однако на душе становится как-то скучно и пусто. Возникает апатия к работе, семье, природе,окружающим людям.
2) Коллеги по работе, с которыми до этого были вполне дружеские отношения-начинают без повода раздражать. Сдерживать нахлынувшие отрицательные эмоции становится все труднее. Усиливается подозрительность, меняется мышление, снижается концентрация внимания.
3) падение личной самооценки, профессиональная мотивация сходит на нет.

Какими способами бороться со стрессом?

Наиболее распространенный и результативный способ-вернуть утраченный интерес к работе. Записавшись на курсы повышения квалификации вы получите возможность узнать нечто новое, доселе неизвестное о вашей работе. Для того, чтобы работа приносила удовольствие необходимо побольше уделять времени общению с коллегами на темы абсолютно не связанные с вашей профессиональной деятельностью, в данном случае бессмысленная болтовня с подружкой в перерыве, на разные темы не связанные с работой подойдет как нельзя лучше. Необходимо понять, что без данной работы вам нечего бы было делать.

Не последнее место возникновения стресса занимает недостаток или полное отсутствие отдыха.
Одним из видов борьбы со стрессом является занятие спортом. Наиболее эффективно будет занятие спортом в группе а не в одиночестве. Поставить перед собой цель кардинально изменить свои внешние параметры. Занятия спортом под приятную музыку дадут наиболее ощутимый эффект. Данный вид занятия спортом благоприятно отразится не только на вашем внешнем виде, но и внесет приятные перемены в личную жизнь.
Главное не драматизировать сложившуюся ситуацию. Стресс-явление временное. Необходимо найти в себе силы для преодоления данной ситуации. Нельзя скатываться до состояния при котором будни станут для вас рутиной. Балуйте себя маленькими капризами каждый день. Сегодня купите новое белье, завтра съешьте калорийный кусочек торта, послезавтра сходите в кино или театр. Замкнутость и уединение для решения данной проблемы только усугубят ситуацию. Поделитесь со своими переживаниями с близкими вам людьми-сбросьте камень с души.

Зеленый чай , арахис и шоколад помогут вам быстро изменить настроение.На работе откажитесь от привычного вам кофе и перейдите на травяной чай. Мята, мелиса, зверобой-помогут привести ваши нервы в порядок. В орехах и шоколаде содержатся «гормоны счастья»-что поднимет ваше настроение. Спокойная и приятная музыка способствует к выработке положительных эмоций-держите ее в памяти на протяжении всего рабочего дня. Ни в коем случае не пытайтесь побороть стресс и депрессию посредством алкоголя, даже в малых дозах, это только усугубит ситуацию.

Самым эффективным способом борьбы со стрессом и депрессией является поход к врачу или специалисту в данной области. Им может оказаться психолог, невропатолог, гомеопат или терапевт. Раздражительность и усталость может быть вызвана каким-то заболеванием. Женский организм довольно сложный механизм-постоянная смена и сбои гормонального фона может стать причиной недомогания.

Возьмите отпуск. Будет ли он оплачиваемым или за свой счет-неважно. Отдохните, отвлекитесь от проблем. Лучше всего сменить привычную обстановку и отправиться в путишествие. Если такой возможности нет-отдых за городом, на природе вполне подойдет для снятия усталости и восстановления работоспособности.

Кто больше всего подвержен стрессу?

-женщины-руководители;
-карьеристки, совмещающие работу и семью;
-дамы старше 45 лет;
-молодые и юные создания,только начинающие свою трудовую деятельность и неуверенные в себе и своей компетенции;
-женщины живущие в огромных мегаполисах;

Кто не подвержен синдрому?

-общительные и подвижные представительницы прекрасного пола;
-дамы с высокой самооценкой;
-опытные бизнес-леди, научившиеся противостоять данным ситуациям;
-женщины ведущие гармоничный и здоровый образ жизни.

Техника гештальт-терапии

qazpsi — Sun, 03 Nov 2013 05:32:33 GMT

Гештальт-терапия обладает большим количеством разнообразных техник, многие из которых заимствованы из других видов психотерапии, например из психодрамы, транзактного анализа, арт-терапии. Гештальтисты считают, что в рамках их подхода допустимо использование любой техники, служащей естественным продолжением диалога терапевта и клиента и усиливающей процессы осознавания.
Гештальт-терапия может осуществляться в форме как индивидуальных, так и групповых сессий. При этом групповая работа в рамках гештальттерапии имеет свою специфику: в гештальт-группах акцент делается не на групповой динамике, хотя она и не игнорируется терапевтом, а на индивидуальной работе с одним членом группы, заявившим свою проблему. Таким образом, группа здесь является резонатором, хором, на фоне которого выступает солист.
Первым техническим приемом, используемым в процессе гештальт-терапии, служит заключение контракта. Как уже отмечалось, в этом направлении психотерапии терапевт и клиент являются равноправными партнерами и клиент несет собственную ответственность за результаты терапии. При заключении контракта оговаривается этот аспект, а также формулируются цели, которые ставит перед собой клиент. Для клиента, постоянно уходящего от ответственности, эта ситуация является проблемной и требует проработки. Таким образом, уже на стадии заключения контракта клиент учится брать на себя ответственность за себя и за то, что с ним происходит.
В гештальт-терапии принято разделение техник на две группы: техники диалога и проективные техники. Техника диалога — это работа, осуществляемая на границе контакта между клиентом и терапевтом. Терапевт отслеживает механизмы прерывания клиента и выносит свои эмоции и переживания, как часть среды, окружающей клиента, на границу контакта. Другая группа техник — это так называемые проективные техники, которые используются для работы с образами, сновидениями, воображаемыми диалогами, «частями» личности и т. п. Однако четкое разграничение этих техник возможно только в теории, в практической же работе они тесно взаимосвязаны.
Одной из наиболее известных техник является техника «горячего стула», применяющаяся в ходе групповой работы. «Горячий стул» — это место, на которое садится клиент, намеревающийся рассказать о своей проблеме. При этом взаимодействие осуществляется только между ним и ведущим группы, а остальные члены группы становятся безмолвными слушателями и зрителями и включаются во взаимодействие только по просьбе терапевта. По окончании сессии члены группы сообщают о своих чувствах, причем необходимо, чтобы участники говорили именно о чувствах, а не давали советы и не оценивали человека, сидящего на «горячем стуле».
Еще одной оригинальной гештальт терапевтической техникой является концентрация (фокусированное осознавание). Осознавание должно происходить на трех уровнях: осознавание внешнего мира (что я вижу, слышу), внутреннего мира (эмоции, телесные ощущения), а также мыслей. Клиент, придерживаясь принципа «здесь и сейчас», рассказывает о том, что он осознает в данный момент, например: «Сейчас я сижу на стуле и смотрю на терапевта. Я чувствую напряжение и замешательство. Я слышу, как сильно стучит мое сердце». Этот эксперимент выполняет несколько функций. Во-первых, он позволяет усилить, обострить ощущение настоящего; Перлз описывает ситуации, когда после использования этой техники пациенты говорили о том, что мир для них стал реальнее и ярче. Во-вторых, этот эксперимент помогает осознать способы, с помощью которых человек убегает от реальности (например, воспоминания или фантазии о будущем). В-третьих, монолог-осознавание является ценным материалом для терапии.
Техника экспериментального усиления заключается в том, что клиент должен усилить какое-либо из своих малоосознаваемых вербальных или невербальных проявлений. Например, во время сессии клиент постоянно постукивает рукой по подлокотнику кресла, и терапевт предлагает усилить это движение. В результате постукивание превращается в интенсивные хлопки, а на вопрос терапевта о его ощущениях клиент сообщает, что чувствует гнев по отношению к терапевту. Это становится темой для дальнейшей работы. Другой вариант: клиент часто начинает свою речь со слов «да, но...», не осознавая этого. Терапевт предлагает клиенту каждую фразу начинать с этих слов. Это помогает клиенту осознать, что он соперничает с окружающими, в том числе и с членами группы, старается оставить за собой последнее слово.
Следующая техника — техника челнока — направлена на расширение зоны осознавания. Техника челнока связана с тем, что терапевт намеренно меняет уровни осознавания, фигуру и фон в сознании клиента. Например, клиент говорит о своем одиночестве (фигура — вербальная продукция клиента).
Терапевт. Когда вы говорите о своем одиночестве, у вас дрожат колени. (Фигура — телесные проявления; слова — фон.) Усильте эту дрожь. Что вы чувствуете? (Фигура — чувства; телесные проявления и вербальная конструкция одиночества — фон.)
Клиент. Я чувствую страх. В моих коленях находится страх.
Терапевт. Как ваш страх связан с вашим одиночеством? (Фигура — интеллектуальное понимание; фон — чувства и телесные проявления.)
Клиент. Я боюсь людей...
Челночное движение может осуществляться не только из разных зон осознавания, но и из прошлого в настоящее и наоборот. Например, клиентка сообщает, что испытывает постоянное раздражение при общении со своей начальницей. Терапевт предлагает ей выбрать из группы человека, который вызывает у нее подобное чувство, и, реализуя принцип «здесь и сейчас», работает с невротическими механизмами, проявляющимися в этих отношениях. Использование группы в качестве безопасной модели окружающего мира является характерной чертой гештальт-терапии.
Наконец, к основным гештальт-терапевтическим техникам относится техника «пустого стула». «Пустой стул» используется для нескольких целей. Во-первых, на нем размещается значимый человек, с которым клиент осуществляет диалог, причем это может быть даже умерший человек, например отец, которому при жизни не были сказаны важные слова. Во-вторых, «пустой стул» может быть использован для диалога различных частей личности. Экспериментальную игру, связанную с диалогом частей личности, терапевт предлагает тогда, когда у пациента имеются противоположные установки, борющиеся между собой, порождая внутриличностный конфликт. Внутриличностные конфликты часто порождаются внутренним диалогом «собаки сверху» — долга, требований общества, совести, и «собаки снизу» — желаний, эмоций, спонтанности. Разворачивание этого диалога вовне оказывает терапевтическое воздействие.
Техника «пустого стула» используется как для интеграции «частей» личности, так и для диссоциации с интроектами. Например, клиентка Л., преподаватель вуза, сообщила о том, что испытывает двойственные чувства в связи со своей работой: с одной стороны, ей нравится общаться со студентами, читать лекции, с другой — работа вызывает у нее напряжение и неудовлетворенность. Терапевт предложил Л. поместить на одном стуле ту часть личности, которая любит свою работу, а на другом — ту, которая тяготится работой. Пересаживаясь с одного стула на другой и идентифицируясь с разными частями своей личности, клиентка вела диалог от их имени.
Клиентка (на левом стуле, уверенно, с блестящими глазами). Я люблю свою работу. Я чувствую себя умной, эрудированной. Мне приятно, что я могу заинтересовать людей.
Клиентка (на правом стуле, обращаясь к противоположной части). Какая из тебя эрудитка? Что ты вообще можешь? Говорить все умеют! Посмотри на себя! У тебя ничего не получается!
Терапевт. Кто так говорит в вашей реальной жизни?
Клиентка (пауза). Это... мой отец (плачет). Он никогда не верил в меня.
Для работы с частями личности используется и техника диалога с частями тела. Например, мужчина, рассказывая о своих взаимоотношениях в семье, шлепал себя ладонью по колену. Когда терапевт предложил ему высказаться от имени руки, то оказалось, что рука наказывает его за то, что он недостаточно хорош и недостаточно силен. Говоря от имени колена, по которому била ладонь, клиент сообщил о своем желании быть открытым, беззаботным, веселым, легкомысленным. Таким образом, рука представляла собой «собаку сверху», которая говорит, каким нужно быть, и наказывает за непослушание, а колено — «собаку снизу», которая пытается схитрить, но сделать то, что хочется.
Еще одной интегрирующей техникой является техника работы с полярностями. Как указывалось выше, в гештальт-терапии существует представление, что в личности одновременно сосуществуют противоположности, полярности. Клиенту, жалующемуся на неуверенность, предлагается представить свою уверенную часть личности, попытаться пообщаться с другими людьми как уверенному человеку, пройтись уверенной походкой, провести воображаемый диалог между собственной уверенностью и неуверенностью. Человеку, которому трудно просить помощи у других, дается задание выпрашивать внимание участников группы, обращаться к ним с любыми, даже нелепыми просьбами. Подобное экспериментирование позволяет расширить зону осознавания у клиента таким образом, чтобы включить в нее ранее недоступный личностный потенциал.
Техника совершения кругов применяется в групповой психотерапии, когда член группы в качестве игры-экспериментирования просит определенных участников группы или всю группу высказаться о нем. Другой вариант — сам член группы по кругу выражает собственные чувства участникам группы. Известен прием из работы Перлза, когда он предложил студенту, испытывавшему страх выступлений перед большой аудиторией, пройти по аудитории и посмотреть в глаза каждому человеку. После этой процедуры тревожность заметно снизилась. Техника совершения кругов особенно эффективна при работе с механизмом проекции.
Оригинальна гештальт-терапевтическая техника работы со сновидениями, существенно отличающаяся от такой работы в других психотерапевтических направлениях. Все элементы сна рассматриваются как части личности клиента, с каждой из которых он должен идентифицироваться, чтобы присвоить собственные проекции или избавиться от ретрофлексии. Важно, чтобы, рассказывая о своем сне, клиент говорил о происходящем в настоящем времени. Например, клиент И. рассказал о таком сне: «Я иду по тропинке посреди поля. У меня хорошее настроение. Через какое-то время я вижу, что на тропинке стоит собака, которая привязана к вбитому в землю колышку. Она лает на меня, показывает клыки. Я поднимаю с земли палку и пытаюсь отогнать ее, но она лает еще сильнее и не пропускает меня. Я останавливаюсь в растерянности». Говоря от имени тропинки, И. сказал: «Я веду тебя к людям, я веду тебя к веселью и радости». От имени собаки: «Я хочу привлечь твое внимание. Я хочу проверить тебя на прочность, испугаешься ты или нет. А еще я хочу есть и пить; может быть, ты меня накормишь?» От имени палки: «Я только с виду такая крепкая и тяжелая. На самом деле я могу сломаться, собака может легко перегрызть меня». Дальнейшая работа показала, что сои был связан с отношением И. к женщинам, которых он боялся и чувствовал себя рядом с ними неуверенно. Работа со сном позволила клиенту понять причину отсутствия длительных отношений с женщинами.
Как уже говорилось, в гештальт-терапии используются техники других психотерапевтических направлений, но это делается для достижения специфической цели — обретения так называемой мудрости тела.

(Источник: Л. Бурлачук, А. Кочарян, М. Жидко. Психотерапия. Учебник для ВУЗов)

Мультфильм көру де зиян

qazpsi — Fri, 01 Nov 2013 04:35:46 GMT

Бала тәрбиесінде теледидардың алар орны бөлек. Бүгінде әрқилы ақпараттық технологиялар баланың күтушісіне айналды.

Мойындау керек, тілі былдырлап, енді ғана қылық шығарып келе жатқан бүлдіршін күнұзаққа көкжәшікке телміріп, сансыз мультфильмнен көз алмайды. Әйткенмен, сан түрлі мультфильмдердің пайдасынан гөрі зияны көп екен. Бұл – мамандардың пайымы.

Үлкен экранға жол тартатын мультфильмдер көркемдік тұрғыдан да, психологиялық тұрғыдан да баланың санасына кері әсер етеді екен. Психологтардың мәлімдеуінше, қарапайым ғана мультфильмдер баланың дамуын тежеп, бірнәрсеге тәуелді етіп қояды. Ал ең сорақысы, кейбір мультфильмдер баланың бойында психологиялық ауытқудың алғашқы белгілерін қалыптастырады екен. Сонымен қатар психологтар бала өздігінен жүріп, сөйлеуді меңгермегенше оны пассивті көрермен ретінде экран алдына отырғызуға болмайтынын айтады. Өйткені теледидарға телмірген баланың қимыл-қозғалысы, сөйлеп үйренуі тежеледі. Тағы бір қызық жайт, мамандардың пайымдауынша, екі жарым-үш жасар балақайлар көбіне қанық түсті мультфильмдерді емес, ақ-қара түсті туындыларға зер салуы тиіс. Себебі қанық түстер баланы алаңдатады әрі сана-сезімі енді ғана дамып келе жатқан бүлдіршін экрандағы қозғалыстардың жылдамдығына ілесе алмай қалады екен. Ал есейіп келе жатқан балаға оқиға желісі жылдам өзгеретін мультфильмдерді де көруге болмайды. Мұның да өзіндік себебі бар, әртүрлі атыс-шабыс пен түрлі эмоционалдық өзгерістерді бақылап отырған баланың бойында эпилептикалық құбылыстар орын алуы мүмкін.

Бір қарағанда қарапайыым суреттерден тұратын экрандық туындының баланың санасына ешбір әсері жоқ сияқты. Алайда теледидар алдында мультфильмге зер салып отырған баланың қимыл-қозғалысы мен эмоционалдық күйінен өзгерістерді аңғаруға болады. Мәселен, бүгінгі таңда балалар арасында кеңінен танымал «Маша и медведь» туындысын Ресей мен Украинада көрсетуге тыйым салынды. Бұған себеп те жоқ емес. Кішкентай ғана Машаның басынан өткен хикаялар баланың бойында әртүрлі мінез-құлықтың қалыптасуына сеп болады екен. Мәселен, Машаның қиғылақ салып, өзінен үлкен аюдың мазасын алуы баланың бұзықтық жасауына жол ашуы мүмкін. Әртүрлі құбылыстарды бойына тез сіңіретін бүлдіршін Машаның іс-қимылын қайталамайды деу тағы қиын.

Кеңес Одағының тұсында мультфильмдер қатаң қадағалаудан өткен. Әрбір эпизод, әрбір көріністің балаға қалай әсер ететіндігін мамандар егжей-тегжейлі қадағалайтын. Соның арқасы шығар, бала кезімізде көрсетілетін мультфильмдер жақсылық жасауға үгіттейтін еді. Кеңестік мультфильмдердің бейкүнә кейіпкерлері баланың өмірге ашық әрі таза қаруына жол ашатын. Соңғы жылдары кез келген елдің экранын батыстық туындылар жаулап алды. Жасыратыны жоқ, мол қаражат табу мақсатында әрқилы көріністен тұратын мультипликаторлық өнімдерді жалма-жан нарыққа шығаратын пайдакүнемдердің саны артты. Бұл күнде мультфильмнің баланың санасы мен дамуына қалай әсер ететіндігн зерттеп жатқан ешкім жоқ. Бүгінгі мультөнімдер қастандық пен талғамсыздыққа, надандық пен арам пиғылға тұнып-ақ тұр. Атыс-шабыс пен жеккөрушіліктен тұратын көріністер балаға оң әсер ете қоймайтыны тағы белгілі.

Баланы теледидар алдына отырғызып, мультфильмге алданғанын демеу санайтын ата-ана оның адам психологиясына қаншалықты зиян келтіретінін елеп-екшемейді белгілі. Алайда экраннан көрсетілген әрбір туынды арқылы бүлдіршіннің мына әлемге, өмірге көзқарасы қалыптасатынын психологтар әлдеқашан дәлелдеп кеткен. Мультөнімді шығарушылар түрлі атыс-шабыс экшн баланы еріксіз баурайтынын жақсы біледі. Сондықтан да ешбір мән-мағынасы жоқ көріністен құралған мультфильмдер де жаңбырдан соңғы саңырауқұлақтай қаптап кетті. Англия, Автралия, Норвегия, Канада сынды елдерде кері әсері бар мультөнімдермен күрес басталды. Дәл қазіргі кезде авторлық анимацияға ден қойып, әдеби сюжеті мен талғамды графикасы бар туындылар экранға жол тартады. Көршілес Ресей де балаларға арналған мультипликациялық өнімдерді дамытуға ерекше көңіл бөліп отыр. Мамандар психологтарға бірқатар шетелдік мультфильмдерді көрсеткен. Психологтардың шығарған үкімі көптің көңілін көншітпеген. Мультфильмдегі қыз балалардың образы романтика мен құпия-сырдан жұрдай. Мұндай образды тамашалаған бүлдіршіннің бойында қатігездік қалыптасады. Психологтар мультфильмдер балалардың интеллектуалдық дамуына да кедергі болатынын айтып, дабыл қаққан.

Балаларға арналған мультфильмдер әлемді шулатып жүр. Мәселен, көпшілікке кеңінен танымал «Покемон» мультхикаясының 38-бөлімін көрген 685 жапондық бүлдіршін ауруханаға түскен. Дәрігерлер балалардың бойынан эпилептикалық құбылысты байқаған. Қазақ балаларының сүйікті мультфильміне айналған «Телепузики» туындысының авторлары қорқынышты мәлімдеме жасады. Children’s BBC телеарнасының бұрынғы продюсері Сара Грэм «Телепузики» мультфильмінің сценарийін голлюциогендердің әсерімен жазғанын мойындаған. Ресейде 2005 жылы мультфильмнің салдарынан шу шықты. «Симпсоны» және «Гриффины» мультфильмдері бала психологиясына кері әсер етеді деп мәлімдеген ата-аналар туындыны көрсеткен телеарнаны сотқа берген еді.

Мамандардың пайымдауынша, ата-аналар балалардың сүйікті мультфильмдерін бір мезет өзі көріп, ой елегінен өткізуі тиіс. Мәселен, мультфильм таңдау барысында кейіпкерлердің іс-қимылы мен мимикасы үйлесімді болуы керек және туынды қандай да бір оқиғаны арқау етуі тиіс. Екіншіден, туындының сюжеті бала үшін аса маңызды образдар мен оқиғаларға толы болғаны дұрыс. Мәселен, 5 жасар балаға махаббат хикаясын немесе бұзықтық жасайтын, зорлық-зомбылыққа шақыратын туындыны көрсетпеген жөн. Үшіншіден, мультфильм баланың әлемге, өмірге көзқарасына әсер етпеуі керек.

Әлем психологтарының мультфильмдерге алаңдауы бекер емес. Бүгінгі күннің балалары агрессияға бой алдыруға бейім. Күнұзаққа теледидар алдынан шықпайтын бүлдіршін кейбір сұраққа мүдірмей жауап беруден қашады. Балалардың бойында ұялшақтық, ойын ашық жеткізу бәсең. Оның үстіне күнде теледидардан зорлық-зомбылыққа толы көріністі көрген баланың бауырмалдық, өзгеге қамқор болу сияқты асыл қасиеттерді де таба алмайсыз. Әрине, қарапайым ғана суреттен тұратын туындыны зиянды деу де қисынсыз шығар. Дегенмен түймедей нәрсе түейдей қауіп төндіретінін ұмытпағанымыз жөн.

...Алып Алматының ықшамаудандарының ауласында төрт бала ойнап жүр. Қолдарына ағаштан «қару» жасап алған 5-6 жасар бүлдіршіндердің өзгелермен шаруасы да жоқ. Ойын баласына зер салып, балалық шақтың қызығына қанық болып тұрмыз. Бір сәтте балалардың үлкені: «Сули фа арқылы кімнің қандай кейіпкер болатынын таңдаймыз» деді, содан бірі «Кунг Фу Панда», бірі «Спайдермен», енді бірі «Пакемон» болды. Әлгі «Сули фадан» жеңілген балаға барлығы «Сен Ертөстік боласың» деп бұйрық берді. Қазақ балаларының қазақ ертегі кейіпкерін де ұмыт қалдырмағанына іштей қуандық. Кенет «Ертөстік» атанған бала: «Мен Ертөстік болғым келмейді. Ол ойын барысында үнемі жеңіліп қалады ғой. Мен оданда «Пакемон» болайыншы» деп қиылып тұр. Міне, бүгінгі қазақ баласы «Ертөстікті» місе тұтпайды. Одан гөрі «Пакемонды» таңдайды. Батыс мультфильмі қазақ баласының психологиясына ғана емес, тіл мен ұлтқа деген құрметіне де кері әсер етеді. Бұл тек бір ғана мысал. Ал сіз аулаға шығып, балалардың ойынына зер салып көріңізші... Экрандағы жағымсыз кейіпкерді ойын баласының бойынан оңай аңғарасыз...

Әйгерім БАҚЫТҚЫЗЫ

http://aikyn.kz/articles/view/34049

Балалар медициналық ұйымынындағы психолог қызметінің нейропсихологиялық аспектілері

qazpsi — Thu, 31 Oct 2013 07:49:54 GMT

Медицина, психология, коррекциялық психология салаларының өзекті мәселесі болып табылатын балалардағы және жасөспірімдердегі психикалық қызметтің бұзылулары дисциплина аралық және трансмәдени зерттеулердің қажеттілігін туындатуда. Сондықтан балалардағы және жасөспірімдердегі психикалық қызметтің бұзылуларын алдын алудағы басты мәселе медицина мен психологиядағы ғылыми және гуманитарлық бағыттардың байланысында жатыр [Шерешевский Г., 2007].

Бұл мақаланың ең басты ойы келесідей: бүгінгі таңда жұмыс жасап жатқан балалар медициналық ұйымдарына нейропсихологиялық көзқарас қажет. Оқудағы қиындықтары айқын байқалатын балалар санының күрт өсуі, мерзімінен ерте және салмағы аз болып туылған, соған сәйкес құрсақтың ішінде тиісінше жетілмеген мидың қалыптасуында сәбилерді тәрбиелеу мен үйретуге арналған арнайы бағдарламалар оқу орындары мен балалар медициналық ұйымдардағы нейропсихологтардың жұмысын қажетсінеді. Көптеген зерттеулердің теориялық талдамасына [Пылаева Н.М., Ахутина Т.В., 1997; Хомская Е.Д., 1997; Цветкова Л.С., 1972; Л.С. Семенович А.В., 2002], сонымен бірге психологиялық орталықтардың іс жүзіндегі жұмыстарына сәйкес, нейропсихологиялық әдістердің баланың әлсіз және күшті қабілеттерін анықтауға, коррекциялық әдіс-тәсілдердің тиімділігі туралы идеялық ұсыныстарды құруға мүмкіндіктер жасалуда.

Көптеген елдердегі нейропсихологиялық қызметтің кеңінен таралуы барлық балалардың тиісті оқуға түсуі және оқудағы қиындықтар мен жүріс-тұрыстағы нейробиологиялық негіздерді зерттеудің алға басуымен сипатталатын халықаралық және заңнамалық актілерімен тікелей байланысты. Оқудағы қиындықтардың «мидың кішігірім дисфункциясы» ретінде қарастырылатын қалыптасқан ортақ пікірге қарсы дәлел ретінде дамудағы тежелулер мен баланың қалыпты жағдайындағы бақылауларға сүйеніп, жаңашыл әрі нақты эмпирикалық және теориялық бастамалар жасалды [Шерешевский Г., 2007]. Бастапқы уақытта нейропсихологиялық зерттеу әдісі мидағы механизмдерді тек патология жағдайында емес, сол күйді зерттеу арқылы қалыпты күйдегі реакцияларды да зерттеу қолға алынған. Сондықтан қазіргі таңда нейропсихологияда психикалық функциялардың қалыпты уақыттағы күйін танып білуге үлкен қадам жасалды. Сонымен, нейропсихологияның өз ішінде нейропсихологиялық норма немесе дара ерекшеліктер нейропсихологиясы деген түсінік қалыптасты [Хомская Е. Д., 1998; Хомская Е. Д. и др., 1997; Ахутина Т.В, 1998].

Бүгінгі күні нейропсихологиялық ұстанымның негізінде психикалық іс-әрекеттерді құрайтын психиканың тетіктерінің мидың қай бөлімшелерінің жұмысына жауап беретінін анықтау ісі жатыр.

Психологиялық үрдістер күрделілік құрамы бойынша психологияда келісілген әрі бір-бірімен байланысты мидың оң және сол жарты шарына, қатпардағы және оның астындағы бөлімшелердегі қызметке жауап беретін тетіктердің байланысында жатыр. Қазіргі заманғы ресейлік нейропсихологтардың зерттеулері бойынша, психикалық функциялар мен оның құрамдас бөліктерінің күшті немесе айтарлықтай әлсіз болуы дамудағы тежелулер емес, қарапайым заңдылық болып табылатынын пайымдады [Ахутина Т.В 2000]. Дәл осы психикалық функциялардағы әркелкілік нейропсихологияның негізгі зерттеу нысаны болып табылады [Хомская Е.Д., 1998; Хомская Е.Д. және басқалары, 1997; Ахутина Т.В 1998].

Қалыпты күйдегі балалардың әлсіз жақтары қатты шаршағанда көрініс береді. Ал оқудағы қиындықтары бар балаларда функциялардың әркелкілігі айқындау білінеді, олар әлсіз жақтарын күшті жақтарымен теңдестіре алмайды. Соның нәтижесінде оның әлеуметтік ортаға бейімділігі төмендейді, бұл жағдайға тәрбиеші мен мұғалім да назар аударады. Көп жағдайда психоәлеуметтік ортадағы қиындықтар балаларда психосоматикалық сипаттағы әр түрлі ауруларды туғызуы мүмкін. Білім беру жүйесінің бағдарламасы тілді және ойды білдірудегі сөйлеу қабілетін, санау және хат тану машықтарын дамытуға бағытталған. Ал қимыл-қозғалыс, көру-моторлық координация, кішігірім моторика, графикалық машықтарды пысықтауға аз көңіл бөлінеді. Ахутина Т.В., Пылаева Н.М. бұл туралы былай дейді: «…соңғы жылдары экологиялық және әлеуметтік құлдырау және оқу бағдарламасының күрделене түсуі мен балалар денсаулығының нашарлауы тікелей байланысты. Қиындатылған тапсырмаларға жүйелі түрде тап болған балалар өздерінің денсаулықтарын нашарлату арқылы жетістіктерге жетуі немесе үлгерімі төмен оқушылардың құрамына қосылуы ғажап емес». Сәтсіз жағдайлардың көптеп кездесуі мен сәтсіз сәттерді қобалжып күту жағдайы жүріс-тұрыстық және жүйкелік-психикалық тежелулердің пайда болуына түрткі болады.

Алғашқы реттік писхосоматоздың пайда болуы «стресстен кейінгі психосоматикалық қорғансыздықтың» туындауына себепші болады. Мұндай эмоционалдық сілкіністен кейін әр түрлі мүшелер мен жүйелердің тарапынан да әр түрлі психосоматикалық белгілер пайда болып, психосоматикалық циклды құрауы мүмкін. Мектептегі стресстік жағдайлардан туындайтын дидактогенді невроздардың негізгі себебі оқыту жүйесінің жекелеген балалардың ми қызметіне сай болмауының нәтижесі болып табылады [Марилов В.В. 1996, Запорожец А.В. 1986, Базарный В.Ф. 1991]. Психосоматикалық жабырқаушылықтардың туындауына бүгінгі таңда жиі кездесетін ата-аналар мен ұстаздардың мектептік даярлыққа (оқу, санау және жаза білу) деген аса жоғары тапсырысы да себепші. Баладағы графикалық машықтардың жоқтығы назарға ілкпейді, қолмен кішігірім моториканы, көру-моторлық координацияны дамыту, сонымен қатар баланың летаральды талғамын ескеру тіпті есепке алынбайды.

Егер қазіргі заманғы технологиялар абстрактілік-логикалық ойлау қабілетін дамытуға негізделсе, мектептік ілгерінді бағдарламалар жетілу заңдылықтарын ескерместен алға «секіріп» кетіп жатыр. Сондай-ақ мектептік кезеңде балада оң жақ жарты шардың басым қызмет ететіні [Ротенберг В.С. 1989] және белгілі бір жағдайды логикалық тұрғыдан қарастыру барысында ми жүйесінің өте жоғары белсенділігі қажет етілетіні, ал бұл қарапайым оқушының әлдеқайда көп талпынысын қажетсінетіні дәлелденген.

Нейропсихологиялық әдістердің медициналық ұйымдар тәжірибесіне енгізу ісі келесі критерийлердің арқасында жүзеге аспақ:

· балаларға коррекциялық-жетілдіру жұмыстарын өткізу үшін емдік дене тәрбиесі кабинеттерін қолдану (сенсомоторлық репертуарды кеңейту үшін іс-қимыл жаттығуларын , дыбыс терапиясын қолдана отырып, кіші моториканы дамыту, сабақ өткізу үшін арнайы құрал-жабдықты қолданып, арттерапияны жүргізу);

· балалардағы психосоматикалық бұзылыстардың алдын алу және оны сауықтыру мақсатында коммуникативтік машықтар мен қорқыныш, қобалжуларды жеңуге тырысатын психокоррекциялық сабақтарды өткізу;

· арнайы медициналық персонал – емдік дене тәрбиесі кабинеттеріне жаттықтырушыларды дайындау;

· дәрігер-невропатолог, аллерголог, педиатр, логопед және басқа мамандардың медициналық көрсеткіштер динамикасын кеңесіп талқылау жұмысын алға қою;

· медициналық ұйым психологының тарапынан жағымды даму динамикасын бақылап отыру.

Балалармен жұмыс жасаудағы нейропсихологиялық аспектілер туралы сөз еткенде, бастауыш мектеп оқушыларының вербалды емес ойлау қабілет мен кеңістіктік ойлай білу ерекшеліктерін ескеруге назар аударған аса қажет. Сондықтан аталмыш жағдайлар әрі қарай да нейропсихологиялық тәсіл қолдануда трансмәдени зерттеу тұрғысынан ғылыми-әдістемелік жұмыстарды қажет ететіндігі айқын.

Тоқбаева Г.С., «Арман қала» жастар денсаулық орталығының бастығы.

Теріс діни ағымдардың ортақ белгілері

qazpsi — Tue, 29 Oct 2013 06:34:10 GMT

Астана. 29 қазан. Baq.kz - Жат діни ағымдарды дәстүрлі діндерден айыра білу – зайырлы қоғам жағдайында діни сауаттылық деңгейінің басты өлшемінің бірі болып табылады. Кез келген діннің негізін иман (Жаратушыға жүрекпен нану) және тағат (сыртқы ғибадат) деген екі бөлік құрайды. Иман – ақыл мен адамшылықтың бәрін де сиғызады. Ал, тағаттың шеңбері тар, ол шеңбер белгілі бір әдет-ғұрып, салт-дәстүрді қалыптастырудан аса алмайды.

Айтайын дегенім, халықтың дін құмарлығы иман мен тағаттың реттілігі мен арасалмағы сақталу тұрғысынан тексеріліп, реттеліп отыруға тиісті. Мәселен, тағаттың дамуы жоғары болып, ал иманның кенжелеп қалуы жақсылыққа апармайды. Осымен, тақырыбымызға келейік. Шын дінді шатақ діннен айырудың тәсілдерін халыққа жеткізу дінтанушы мамандардың маңызды міндеті. Төменде үш тәсілді қарастырмақпыз.
Інжілдің де, Құранның да өзегі – мейірім, әділет. «Дін де осы шын ойласаң, тағат та осы» дейді Абай. Дәстүрлі діннің ешбірі «қатігез бол, жамандық жаса» демейді. Егер мешітке намаз оқуға барып жүрген мектеп жасындағы немесе студент балаңыздың мінез-құлқынан қатігездік белгілері байқалса, айталық, ата-ананың тілін алудан бас тартса, оқу үлгерімі төмендесе, онда болды, бітті, мұны жат діни ағымның теріс ықпалы деуге әбден болады. Ал, егер оның ісінде қайырымдылық, жүзінде мейірімділік көбейсе, былайша айтқанда, жүрегі жұмсара бастаса, әңгіме мүлде басқа. Солай болуға тиісті қалыпты жағдай міне, осы. Өйткені, адам жүрегі Тәңіріні танып-білу, хикметін сезу арқылы жұмсарады. «Жүрегі жұмсақ білген құл» (Абай). Міне, жоғарыда айтылған иман мен тағаттың арақатынасы осы арада бой көрсетеді.
Сонымен, жат ағымдардың әуелгі белгісі – адам жүрегіне төзімділік пен сүйіспеншіліктің емес, өзімшілдік пен қатігездіктің дәнін себуі. Айғақ іздеп, алысқа ат айдаудың қажеті шамалы, қазіргі таңда намаз оқып тұрған, өзін кәміл мұсылман, өзгелерді кәпір санайтын, түсі суық «салафист» діндарды кез келген мешіттен көзіңіз көреді. Шынында «кәпір» сөзінің араб тіліндегі төл мағынасы «мейірімсіз» (сауаты таяз кісі оның «дінсіз» деген терминдік мағынасын ғана біледі).
Шатақ діндерге тән келесі белгі – дәстүрлі дінді қабылдамай, оның жергілікті ерекшеліктеріне өре түрегеліп, қарсы тұруы. Бұл христиандық және исламдық діни топтарға ортақ әрекет. Әрбірі өзінің «ілімін», Құдайға табыну рәсімдерін ұсынып әлек. Сол себепті олар сектаға жатады. Өкінішке қарай, қалыптасқан діни дәстүрді бұзуға, тәркі етуге бағытталған жаңашыл, төңкерісшіл рух жастардың қызығушылығын тудырып, ой-санасын тез жаулап алады. Демек, Қазақстандағы діни ағымдардың қайсысы еліміздегі екі дәстүрлі дінді (ислам, православие) қабылдамаса, сол арқылы қоғам тұтастығына жік түсірсе, сол ағымды жат немесе шатақ дейміз. Дәстүрлі дінді терістеп, оның жамағатынан өздеріне мүше тарту әрекетін «прозелитизм» дейді.
Енді шын дінді шатақ діннен айырудың үшінші белгісіне келейік. Әр халыққа отбасылық және ұлттық құндылықтар тән. Егер қай дін, қай ағым болмасын жергілікті әдет-ғұрыпты сыйламаса, оларды сыртқа тебетін болса, бұл оның шатақ дін екенінің айқын айғағы. Ғылым тілінде бұл дертті «космополитизм» дейді.
Кейбір ислами топтардың ұлттық мәдениетімізден мұсылманшылықты бөліп алып, екеуін соғыстыра бастағаны белгілі. Олардан «Сендер кімсіңдер?» десең, «Мұсылманбыз» дейді, «Ұлтың кім?» десең, «Ұлтымыз жоқ, біз мұсылманбыз» дейді. Мұның аты қоғам тұтастығына жік түсіру емей не. Діндегі «біз» және «олар» деген бөлініс пен кешегі кеңестік дәуірдегі «бай» және «кедей» деп екі тапқа бөліну арасында айырма шамалы.
Сол сияқты ері – бір, әйелі – екінші дінде болса, бұл жақсылыққа бастамайды. «Иегова куәгерлері», «Кришна Санасы», «Муна Шіркеуі» сияқты жат ағымдар талай отбасының күйреуіне өз «үлестерін» қосты. Жалпысында, жаңа діни қозғалыс өкілдері өздерін Құдайдың әмірі мен ізгі хабарын таратушылармыз деп біледі. Сөйте тұра, әр ұлттың ғасырлар бойы қалыптасқан, мейірім, әділетке қызмет ететін салт-санасын, тәрбиелік жүйесін күйретіп жүргенін өздері де аңдамайды.
Теріс ағымдарға тән негізгі үш белгі – нышан осылар.
Қайталап айтқанда, Құдайға таза құлшылық қылу желеуімен адам санасына қатігездік идеясын (адамды туысынан, туған жерге сүйіспеншіліктен айыру) сіңдіру, бір діндегілерді «біз және олар» деп бөлу және ұлттық мәдениетті тәркі ету (космополиттік көзқарасты уағыздау) барлық секталар мен шатақ діндердің ортақ сипаты һәм қаруы болып табылады. Сондықтан, оларды әшкерелеу экстремизммен күресудің басты бағыты.
Қазақтың ағайыншылық қасиеті мыңдаған жылдар сақталды. Інжіл мен Құранды тек мейірімділік, әділет, ғылым жайлы аяттар ғана көктей өтеді. Ендеше бұлардан тыс идеяларды тықпалау, оларды қасақана бұрмалау білместік һәм киелі мәтінді теріс оқығандық болады.
Сөз соңы, зайырлы мемлекет тағатты емес, иманды бекіту, өсіруге мүдделі. Басқаша айтқанда, діндарлықтың орнына ғылымды және қоғамның интеллектуалдық байлығын арттыру маңызды. Сондай-ақ, осы заманның талабы – жастарды ғылым-білімге үйір қылу, адал еңбекке баулу екені талассыз ақиқат.

Асан Омаров,

ҚР ДІА «Дін мәселелері жөніндегі ғылыми-зерттеу
және талдау орталығының» жетекші ғылыми қызметкері

Жүйкесі «тозғандар» саны өсіп барады

qazpsi — Mon, 28 Oct 2013 07:37:04 GMT

Ақпан айының аяғында Оңтүстік Қазақстан облысы Балықшы ауылының 43 жастағы тұрғыны 6 көршісін атып, ауыл сыртына шығып, соңғы оқты өзіне арнаған еді. АҚШ-та мұғаліміне ренжіген мектеп оқушыларының сыныптастарына оқ жаудырып, жайратып салуы дағдыға айналып барады. Кейбір азаматтар, тіпті, болмашы нәрсенің өзіне түтігіп, бір-біріне жұдырығын ала жүгіреді. Ақтөбе қаласындағы үш тілде оқытатын №21 гимназияға балаларын тасыған ата-ананың бір-біріне жол бермей, білек сыбанып төбелескеніне жақында өзіміз куә болдық. Осының бәрі неден?

Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау Ұйымының болжамы бойынша 2020 жылға қарай депрессияға шалдыққан «нервныйлар», жүйкесі бұзылған жандар көбейеді екен. Бұл аздай, мамандар тарапынан депрессияға ұшыраған адамдардың басқа аурулармен салыстырғанда 2 есеге дейін көп көз жұматыны да айтылған.
Қазақстанда қазір жаны күйзеліске ұшыраған адамдар саны 300 мыңдай. Жұртшылық арасында «жындыхана» немесе «дурдом» аталатын психоневрологиялық диспансерге дені сау адамның да түсуі оп-оңай. Аурудың бүгін күліп жүрген жанды алып ұруы қиын емес.

Сырқатқа кез келген мамандық иесінің, әртүрлі жастағы азаматтардың шалдығуы мүмкін. Қоғамның алмасуы, өтпелі кезең, нарықтық қарым-қатынастың қалыптасу сәті, елдің экономикалық жағдайына ғана емес, адамдардың психологиясына, жүйкесіне де ерекше әсер етті. 90-шы жылдардағы кәсіпорындардың тұралап қалуы, жаппай жұмыссыздық, қылмыстың көбеюі, бұрынғы адами құндылықтардың адыра болуы, әсіре қымбатшылық адамдар санасына ауыр салмақ салды. Қазір соның салдарын жер шарының 450 миллионға жуық тұрғыны тартуда. Тіпті, 2007 жылдардағы ғаламдық қаржы дағдарысы кезіндегі Жапонияның банкротқа ұшыраған бірқатар бизнесмендерінің өздерін-өздері өлтіруі әлі ұмытылған жоқ. Дүниежүзінің әрбір төртінші отбасының бір мүшесі жүйкесі бұзылу дертінен айыға алмай келеді. Сол кезеңнің санаға салған салмағы одан әрі ауырлай түсуде. ДДСҰ (ВОЗ) әлем халқының 12 пайызының жүйкесі жұқарған деп есептесе, 2020 жылға қарай олардың саны 15 пайызға жететіндігін жорамалдап отыр. Жүйке бұзылуы науқасы арасында депрессия, невроздар бірінші орынға шығады деген болжам осы дерекке сүйеніп жасалынған.
2005 жылғы «Психикалық денсаулық және қоғамдағы қауіпсіздік» тақырыбымен өткен 1-ұлттық конгресінің деректеріне сүйенсек, жыл сайын әлемде 1 млн адам өмірлерін өздеріне қол жұмсап аяқтайды екен. 20 млн. адам өздерін-өздері өлтіруге әрекет жасайды. Бұл көрсеткіштердің бүгінде өсе түскені анық. Ақтөбе облыстық психоневрологиялық диспансерінің бас дәрігері Рауза Құбаеваның айтуынша, қалада жүйке ауруларына әртүрлі дәрежеде шалдыққан 2 мыңдай адам есепте тұрады. Аталған диспансер туралы адам сенгісіз қауесет көп. Прокуратура тарапынан тексеру болып тұрады. Олардың іздейтіні – абақтыға ұқсас бөлме екен. Бас дәрігер мұндай күштеп ұстайтын арнаулы бөлме атымен жоқ екенін айтады. Кейбір сырқаты асқынған «тентектер» дәрінің уытымен қалыпқа түсіріледі.
Жүйкесі «тозғандар» қандай әлеуметтік топ арасында жиі кездеседі десек, депрессияның асқыну қаупі отбасыларымен салыстырғанда, жалғызілікті және ажырасқандар арасында 2-4 есе жоғары болады екен. Ал, әйелінен ажырасқан және жалғызбасты еркектердің жүйкесі жалғызілікті әйелдермен салыстырғанда, әлсіз. Депрессияға жұмыссыздар, үмітсіз науқасты күтушілер, дәрігерлер мен қоғамдық тамақтандыру саласының қызметкерлері көбірек ұшырайды.
Психолог, мұғалім Шолпан Құрмашеваның айтуынша, балалардың агрессиялық ұрыншақ мінез-құлқына телеарна және интернет қана кінәлі емес, оларға ата-аналарының көңіл-күйлері де әсер етеді. Мәселен, бір оқушы қыздың қызмет істейтін анасына бастығы «күн көрсетпейді» екен. Үйіне келген анасы ішіндегі мұңын қызымен бөлісетін көрінеді. Оқушы жасөспірімге бұл мәселе айрықша ауыр тиіп, үнемі ашуланып жүретін болған.
Бүгінгі жүгірмектер қандай ойын ойнайды? «Терроршы» ойыны «ермекке» айналыпты. Бұрынғы «соғыс» ойынының орнын сол баса бастаған. Екі команда: «террористер» және «спецназ» болып ойнайтындар «қолға түсірген» «лаңкесті» көпқабатты үйдің жертөлесіне қамап, босатуды сол күні ұмытып кетеді. Қол-аяғы байлаулы «тұтқынның» сол түнде жүйкесі бұзылып шығады. Бүгінгі таңда мұндай мысалдар баршылық.
Адам өзінің психикалық жағдайын дер кезінде сезінеді ме? Көңіл-күй неге жиі бұзылады? Дәрігер, медициналық психолог Айнұр Мәндібаеваның пікірінше, адамның тез шаршауы, селқостық, өмірдің мәнін жоғалтуы, тамаққа тәбетсіздік, өзін күтпей салдыр-салақ киінуі, жақындарына жаны ашымауы – жүйке жұқаруының белгілері. «Кейбіреулер психоневрологиялық диспансерге қаралудан қашқақтайды. Психиатрға көрінбесең де, психологтар кеңесінен үрікпеу қажет», – дейді, дәрігер А. Мәндібаева. Соңғы уақытта оқушылар, жастар арасында өзіне-өзі қол жұмсау деректері көбейіп, Қазақстан ТМД елдері арасынан алдыңғы қатарға шықты. Республикалық психиатрия-психотерапия және наркомания ғылыми-тәжірибелік орталығы ел азаматтарының психикалық денсаулығына талдау жасайды. Мәселе – үкімет бақылауында.
Орталық 1990-2000 жылдар аралығында санаға түскен салмақтың енді жеңілдей бастағанын айтады. Дәрігер-психиатрлар әлемдік психикалық ауруларды екіге бөледі. Бір топқа – психоз, шизофрения, депрессиялық психоз, жарақатқа және инсультқа ұшырағандар кіреді. 90-шы жылдары халықтың 25 пайызы психикасы бұзылу зардаптарын шекті. Қазір де жұмыстан қысқарту, әртүрлі аттестациялар қарсаңында психологтар көмегіне жүгіну қажет. Маман психологтар пікірінше, адамның мінез-құлқы психологияға байланысты. Мәселен, сыбайлас жемқорлық, коррупция әлеуметтік құбылыс ретінде әлеуметтік сала психологиясына қатысты. Ал, әлеуметтік психология мен медициналық психологияның ара жігін қалай ажыратуға болады? Орталық мамандары оның арасы өте жақын екенін айтады. Әлеуметтік психология қоғамдағы өзгерістерге байланысты. Ал, жұмыстан қысқару – әлеуметтік фактор. Егер одан кейін адамда депрессия байқалса, ол медициналық қызметке жатады.
Дәрігерлер қазіргі қылмыскерлер «жынды» болып көрінуге ұмтылмайтынын да айтады. Ақтөбе облысындағы сот медициналық сараптамасына заң бұзғандар жиі жолдама алады. Олардың ішінен 5 пайызының ғана ақылы аумалы-төкпелі болып шығады. Ондайлар Алматы қаласының түбіндегі «Талғар» түрмесінде жазасын өтейді.

Айдос ШӨКІШ

http://zangazeti.kz/

Жүйкеге түсетін жүк

qazpsi — Sun, 27 Oct 2013 07:51:07 GMT

Өткен ғасырдың 90-жылдарындағы жұмыс орындарының жаппай қысқарып, кәсіпорындардың банкроттыққа ұшырауы, бизнестердің проблемалары мен азық-түлік пен тауарлар бағасының күн сайын қымбаттауы адамдар санасында өз таңбасын ұзақ уақытқа дейін қалдырды десек, артық айтқандық болмас.

Қазіргі кезде жер бетінде 450 миллионға жуық тұрғын жүйкенің бұзылуы деген ауруға ұшыраған. Әрбір төртінші отбасының бір мүшесі бүкіл өмірінде осындай аурумен ауырмай қоймайтынын айтады мамандар. Сонымен қатар психикалық аурулардың жаппай тарауы да жылдан-жылға өсе түсуде екен. 2020 жылға қарай депрессиялық аурулар екінші орынға шығады деген болжам бар. Еуропада депрессия әрбір бесінші адамда кездеседі.
«Психикалық денсаулық және қоғамдағы қауіпсіздік» атты бірінші ұлттық конгресте (2005 ж.) жыл сайын әлемде 1 млн адам өзіне-өзі қол жұмсаудан қайтыс болатыны, 20 млн адам өзіне-өзі қол салуға тырысатыны жөніндегі мәліметтер тұңғыш рет жария етілді. Бұл әлем бойынша. Ал Қазақстанда соңғы кездері жиі бой көтере бастаған оқиғалар біздің еліміздің де басқалардан қалыспай, өкшелерін басып келе жатқанын көрсетеді. Былтыр, оның алдындағы жылдары болған жап-жас балалардың суицидтен болған өлімдері ел азаматтарының психикалық денсаулығының шайқалып тұрғанынан хабардар етті.
Мамандар әлемдік психиатрияда аурулар үлкен екі топқа бөлінетінін айтады. «Үлкен психиатрия» тобына қояншық (шизофрения), маникалды депрессиялық психоз, органикалық сипаттағы психоздар жатады. Біз іс-қылығы шектен шыққан адамды көргенде «біртүрлі екен» деп жатамыз. Сонымен қатар «кіші психиатрия» деген болады, ол адамдардың белгілі бір оқиғалар мен жағдайларға байланысты көрсететін мінез-құлқы. Ал енді осылардың ішінде қояншық ауруының статистикадағы өзгерісі соншалықты байқала қоймайды екен. Себебі мұндай ауру тұқым қуалайды, оларды қоғамда болып жатқан өзгерістер тудырмайды.
Қоғамда болып жатқан өзгерістердің тудыратын ауруы - невроз, яғни жүйкенің бұзылуынан болатын ауру. Макро және микроэкономикалық ауытқушылықтар көп болған 2000 жылдары елімізде невроз қатты күшейгенін статистика көрсеткен. Бүгіндері республикамыздағы ахуал біраз тұрақтанды. Невроз да, мамандар пікірі бойынша өзінің сипатын өзгертіпті. Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының мәліметіне сүйенсек, 2020 жылға қарай депрессия әлемде жүрек қан тамырларынан кейінгі екінші орынды иемденеді екен. Бұл мәліметтің Қазақстанға да қатысы бар.

Әлеуметтік психология
Әлемдік дағдарыстың екпіні күшейген сайын азаматтардың да денсаулықтарына, әсіресе, жүйкелеріне ауыр салмақ түседі. Кәсіпорындар бірінен кейін бірі жабылып немесе жұмыс көлемі қысқарып жатқан еуропалық елдерде дәл қазір депрессиялық қысым артып тұрғанын көгілдір экраннан беріліп жатқан ақпараттардан көріп отырмыз. Бұл енді шетелде делік, мәселе бізде де мәз болып тұрған жоқ. Жалақысын бес-алты айлап ала алмай, жүйкелері тозған отбасылар жетіп артылады. Бір үзім нан алуға қарызға ақша таппай қалатын кездер біздің тұрғындарымызда да оқтын-оқтын кездесіп тұратыны жасырын емес. Қолында күш барлар болса, өздерінің қарны тоқ, балалары мәз болған соң өзгенің күнін ойлап қайтсін. Тіпті қызметкерлерінің немесе жұмысшыларының азын-аулақ еңбекақысын уақытында бере алмай отырып, қоғамға ақыл айтып, өзгелерді сынап-мінейтін өздерін тұлғамыз деп есептейтіндер саны да күннен-күнге арта түсуде. мінберде басқаша сайрап, одан түскеннен кейін өзінің жымысқы әдетін жалғастыра беретіндердің жүйкелері де дұрыс емес, бір ақауға ұшыраған секілді көрінеді. Психолог Гүлзат Сәрсембина ондайлар туралы «Адамның барлық мінезі айналып келгенде жүйкеге қатысты болады. Бірақ оның көптеген бағыттары бар. Дәрігерлер тек клиникалық психологиямен айналысады. Жұрт алдында басқаша, сайрап, өзі былықтарын жалғастыра беретін мінезді адамдар коррупцияның торына түскендер деп есептеймін. Олар әлеуметтік психология саласымен байланысқандар. Біздің қоғамымызда қалыптасқан белгілі бір адамдар категориясының менталитеті кейде бүкіл қоғамға ықпал етуі мүмкін».
Ал енді осы әлеуметтік психология мен медициналық психологияның арасындағы жікті ажыратуға бола ма деген сауалға келетін болсақ, ол өте қиын шаруа көрінеді. Психологтар екеуінің тым жақын екенін де жоққа шығармайды. Әлеуметтік психология қоғамда болып жатқан құбылыстармен тікелей байланысты дегенімізбен, мысалы, алкоголизмнің қоғамдық себептері көп, бірақ медициналық тұрғыдан оған ұшыраған адамды емдеуге болады. Сол секілді сыбайлас жемқорлардың психологиясы да қоғам тудырған нәтиже. Бірақ олар емдеуге келмейді. Әр адамның адами кейпі, алған тәрбиесі, көрген өнегесі мен дүниеге жақындығы, жанының сатқындығы мен тұрақтылығы деген болады. Ол туыла бітетін қасиеттер, жайлы жағдай туған кезде оның бәрі іске қосылып, адамның шын кейпін ашады. Сыбайлас жемқорлық пен екіжүзділік психологиясына осындай сипаттама беруге болады. Ол тәртіп пен бақылау жоқ қоғамның бет-бейнесі.

Ауруын жасырған тұңғиықтан шықпайды
Кеңес одағы кезінде тек ауыр психикалық ауруларға көңіл бөлініп, адамның көңіл күйінде болып жататын өзгерістерді жай еріккендік, деп қабылданғаны рас. Ал бұл кездері шетелдерде бір шеңбердің ішінен шыға алмай, тұйыққа тірелген адамдардың психологиясына аса мән берілді. Адамдар да жүйкелеріне түсіп, жанши бастаған салмақты сезінсе, ешбір қорықпастан психиатрға барып емделетін. Бізде ондай тәжірибенің жоқтығы әлі күнге дейін өз жемісін беріп келеді. Қазақстандықтар бойында болып жатқан өзгерістерді жария етуге, психиатрдың алдына барып, науқасын айтуды ар көреді. Жалған намыстың ақыры жарға жығатынын білсек те, оның уақытын кейінге соза түсеміз. Бұл да біздің кеңестік менталитетіміз болса керек.
Тек ауыр науқастарды емдеп үйренген біздің кеңестік медицинаның тәжірибесі бүгінде шетелдіктерге, ал олардың психоз шырмауына іліккендерді емдеу тәжірибесі бізге қажет болып тұрған заман қазір. Психоанализ, психотерапия жақсы дамыған шетелдердің тәжірибесін үй-ренуге жол ашылды. Психиатрлар мен невропатологтардың айтуынша біздің елде терапевтер-ге жүгінетіндердің 23 пайызы психиатрлар мен психотерапевтердің көмегіне зәру екен.
Бұл жерде әңгіме психика-лық ауытқулар туралы болып отырған жоқ, әңгіме белгілі бір жағдайлардың ортасында жал-ғыз қалған адамдар жайында. Ондайлар әлеуметтік жағдайлар, еңбекақының төмен болуы немесе жетіспеушіліктер қыспағынан тыс да бола береді екен. Кейбір адамдар баршылықтың ортасында отырып-ақ сарыуайымға салынып, өзінен-өзі тұйықтала түседі. Әсіресе, жастары келген адамдар арасында мұндай тұйықталу көп кездеседі екен. Себебі белсенді жұмыс істеп, қоғамның қайнаған ортасында жүріп әдеттенген адам зейнетке шыққанда өзін ешкімге керек еместей сезініп, жалғыздықтың тұңғиығына батады. Өсіп-өнген, бақуатты балалары мен немерелері де оларды қызықтырмайды. Яғни адам өзімен-өзі ғана қалады. Мұндай депрессия бүгінде екінің бірін шалуы мүмкін дейді мамандар. Себебі қазіргі кезде зейнетке шығып жатқандардың басым бөлігі кезінде өздерінің қабілетін ел, қоғам пайдасына жаратып, жауапты қызметте істегендер. Олар қоғамның толық мүшесі ретінде өздерінің еңбегі сол қоғамның нығаюына ұлес қосқанын іштей мақтан тұтатындар. Жұмыстан кеткеннен кейін оның бәрі бітіп қалғандай көрінеді. Яғни ондай адамдар қарапайым отбасылық өмірге үйренбегендер. Міне соларға психотерапевтің көмегі керек-ақ екен. бірақ көбіміз оның алдына баруды ар санаймыз.

Жаппай ішкіш ұжымдар
Қазақтар бүгінде күнкөріс көзін іздеп, қай жерде жұмыс бар сонда жөңкіліп көшіп жүретін болды. Бұл да қоғамның, өмірдің заңына айналды. Жап-жас жігіттер мен қыздарымыз құрылыс дейсіз бе, автобустарда кондукторлық дейсіз бе, аула сыпыру, базарда барып кел, шауып кел қызметтер ме, әйтеуір екі қолға бір күрек табылса болды, жұмыс істеп жүр.Олардың бәрі кең байтақ еліміздің түкпір-түкпірінен жиналғандар (Алматы мен Астанаға). Олардың ауылдарында ата-анасы, бала-шағасы, есік алдында істейтін шаруасы болған болса, үлкен қалада тек жұмыстан басқа ештеңе жоқ. Суықта тоңып, жалдаған пәтеріне келіп, құлай кетеді немесе жиналып арақ ішеді. Бос уақытты бірдеңемен толтыру керек қой. Өте ауыр еңбек, татымсыз еңбекақы, көбі жан-жақтан жиналған неше түрлі тәрбиедегі адамдар ортасы шынында да қиындау. Міне осы жастарға ойластырылған қамқорлық қажет-ақ. Оларды өмірдің басқа да құндылықтарына ынталандыру керек. Біздің адамдардың менталитеті басқаша. Шетелдіктер секілді жұмыстан кейін әрқайсысы бөлмелеріне тығылып алып отыра бермейді. Араласып, әңгімелесу, пікірлерін ортаға салу біздің басты қасиетіміз. Сондықтан да үйден тыс жерлерде еңбек етіп жүрген жастар бос уақыттарын бірігіп арақ ішуге ұластырып жүргені жасырын емес, өйткені жұмыс берушілер олардың бос уақыттарын тиімді өткізу, демалыс күндерін пайдалы істермен айналысуға жұмсайтын шараларды ұйымдастыру жайында ойламайды. Бүгінде арақ ішіп алып, соңы жанжал мен төбелеске ұласып, бірінің қолынан бірі өліп жатқан жастар көп. Алкоголизмнің тамыры да тереңге жайылып барады. Оның басты себебі топ-топ болып ішуге вахталық жұмыс әдісі, жастардың отбасынан алыста еңбек етуі де жол аша түсуде. Әрине, еңбек етіп ақша тап. Бірақ екінің бірінің діні мықты еместігін де қоғам ойлауы керек-ақ. Жұмыс берушілер болса, қарамағындағы жұмысшылардың бос уақыттарын қалай өткізетінімен еш шаруасы жоқ, тек табыс тапса болды. Нәтижесінде, жүйкесі бұзылған, маскүнемдерді дайындап жатқанымыз жайында тым кеш ұғатын боламыз.
Сарапшылар жұмыс берушілердің психология және психотерапия ғылымымен тығыз байланыста болып, жұмысшыларды алкоголизмнің шырмауына түсірмейтіндей бағдарламалар жасайтын уақыты туғанын айтады. Қарамағындағы құрылысшылардың тағдыры мен ертеңі үшін олар да жауапкершілік алуы тиіс. өкінішке қарай, ондай қадам байқалмайды.
Қысқасы, жүйкеге түсетін жүк қадам аттасаңыз, менмұндалап алдыңыздан шығады. Солардың бәрін айналып өту үшін адамға мықты рух, көлеңкені ғана емес, сонымен қатар әлемнің жақсы жақтарында көре білетін, сонымен, рухтанатын көкірек көзі керек-ау.

Алма МҰХАМЕДЖАНОВА

http://old.aikyn.kz/

Ақыл-ойында ауытқуы бар балалардың эмоциялық көңіл-күйінің психологиялық ерекшеліктері

qazpsi — Sun, 20 May 2012 15:31:30 GMT

Ақыл-ойы кем оқушылардың көпшілігін ата-аналары жоқ, толық емес және әлеуметтік жағдайы нашар отбасыларынан шыққан балаларды құрайды. Мұндай балалар өз отбасымен толық қарым-қатынастан айрылған. Бұл олардың жеке тұлғасының қалыптасуына жағымсыз әсер етеді. Интеллектуалдық жетіспеушілік салдарынан ақыл-ойы кем балалардың жеке тұлғасының қалыптасуы әр түрлі аспектілерінде қиын жағдайларда өтеді. Жеке тұлғаның көптеген қасиеттер жиынтығына адам белсенділігінің кез-келген көрінісіне әсер ететін эмоциясы ерекше орын алады. Ақыл-ойы кем баланың эмоциясының көрінуі оның жасына, кемістік құрылымының сапалық ерекшелігі мен тереңдігіне және оны қоршаған әлеуметтік ортаға тәуелді.

Мұндай балалар мадақтауға, қолдауға және ренжісуге әсершіл болып келеді.Олар ұнамсыз және еркелету эмоцияларын ажыратады. Бірақ өз эмоцияларын вербалды түрде көрсете алмайды. Өзінің адамдарға деген қатынасын жымиюмен, бетіне қараумен білдіреді. Мектепке дейінгі жастағы ақыл-ойы кем балалар селсоқ, сенімсіз әрекет етеді. Олардың эмоциялары әлсіз, алайда күйзелістері тұрақты, терең болып келеді. Олар айқайлауға, жүгіруге, рұқсатсыз зат алуға, шулауға, қырсығуға болмайтындын түсінбейді. Ал кейбіреулері сөйлемейді, жан-жағына үреймен қарайды, ата-аналарының, тәрбиешілерінің артына тығылады, қарым-қатынастан бас тартады.

Ақыл-ойы кем балалардың эмоциялық көңіл-күйі көбінесе ойын және еңбек іс-әрекетінде көрініс береді. Қалыпты дамыған мектепке дейінгі балалардың жетекші іс-әрекетінің түрі -ойын болып табылады, ал ақыл-есі кем мектепке дейінгі балалардың дамуында ойын қажетті орын иеленбейді. Мұндай балалар сюжеттік-рөлдік ойындарды өз беттерінше меңгере алмайды. Ересектердің көмегімен ғана ойын барысында сатушыны, сатып алушыны және т.б. рөлдерін ойнайды, алайда өз бастамасымен ойын ұйымдастыра алмайды. Жекелеген ойын іс-әрекеттерін байқатуы мүмкін, бірақ мазмұны жағынан толық емес болып келеді. Ақыл-ойы кем балаларға арналған оңалту орталықтарында танымдық іс-әрекетпен қатар негізгі іс-әрекеттің бірі - еңбек іс-әрекеті болып табылады.

Олар тапсырманың мақсатын түсінбейді. Бұл іс-әрекет үрдісінде баланың әрекет ету тәсілдері, тіпті олар анық қате болғанда да, талап ететін нәтижені алып келмейтін болғанда да өзгермейді. Ақыл-ойы кем балалардың көпшілігіне өздерінің мүмкіншіліктерін бағалай алмауы тән. Олар кез-келген тапсырманы орындауға заттарды дайындау тәсілдерінің ретін түсінбей жатып орындауға дайын тұрады. Қажетті талаптарды орындамайды. Өздерінің нәтижелеріне сыни көзқарастары жоқ, оның үстіне ересектердің бақылауын және көмегін қажет етеді.

Мұндай балаларға іс-әрекеттің «қысқа» түрткісі (мотивациясы), сондай-ақ қарым-қатынастың қарапайым, әлсіз мотивациясы тән. Қарапайым іс-әрекетті орындау барысында ынталарының тез әлсіреуі байқалады. Ақыл-ойы зақымданған балалар мінез-құлықтың жалпы қабылданған нормасын, қарым-қатынас дағдысын меңгеруде үлкен қиындыққа кездеседі. Қорыта айтқанда ақыл-ойы кем балалардың жеке тұлғалық ерекшеліктері нормаға қарағанда анағұрлым кеш байқалады, ал кейбіреулерінде мүлдем қалыптаспайды.

Қазіргі таңда еліміздегі мүмкіндігі шектеулі балалар өзінің қадір-қасиетін қамтамасыз ететін, өзіне деген сенімділігін арттырып және қоғамдық өмірге белсене араласуына жәрдемдесетін толыққанды жағдайларда лайықты өмір сүруде. Ақылы кем балаларға жан-жақты педагогикалық қолдау көрсетіп, әрбір оқушы шама-шарқына қарай білім көлемін меңгеруі қажет.

Барлық білім түрін бақылау, балаларды ынталандыру, іс-әрекет мүмкіндігін дәлелдеу, ойлау қызметін жинақтап, қорыту оның ішіндегі білім мен икемділікті жаңа жағдайға көшіру, сезіну – сөздік логикалық жүйе мен практикалық ойлау қызметінің құрамды бөлігімен ара-қатынасын анықтау, тапсырманы өз бетінше шешу, үлкендер жағынан көрсетілген көмекті қабылдау қабілетін дамыту және тұлғалық ерекшеліктерінің қалыптасуына ықпал ететін факторлардың ішіндегі маңыздысы педагогтың, мектеп психологының бағалауы болып табылады.

Айгүл Бердібекқызы ШАМШАТОВА,

Қызылорда қаласындағы ақыл-есі кем балаларға арналған интернат үйінің психологы

"Сыр психология әлемі" газетінен

МЕКТЕПТЕГІ ГИПЕРБЕЛСЕНДІ БАЛА

qazpsi — Sun, 20 May 2012 15:22:04 GMT

Көбіне сабақ үлгірімі де онша емес, өз сыныбындағы сотқар әрбір адамның есінде шығар. Алайда қазір бұл педагогикалық кеңес пен ата-ана жиналысының жалғыз және жетекші тақырыптардың біріне айналды. Балалардағы мұндай мінез-құлық латыншадан аударғандағы «шектен тыс әрекет» дегенді білдіретін гипербелсенділік сөзімен белгіленеді.

Гипербелсенділікті өсіп келе жатқан оқушының әдеттегі белсенділігімен шатастыруға болмайды. Бағалау жеңілдеу болу үшін бұл түсініктер арасындағы бірнеше айқын ерекшеліктерді келтіреміз. Сабақта гипербелсенді бала жәй ғана бір орында отыра алмайды, әсіресе ол партада жалғыз өзі болса, орындықтан орындыққа секіреді, қасында отырған сыныптастарын жұлқиды, партада жатқан заттарды лақтырады.

Мұндай кезде белсенді бала жәй ғана өзімен ойы сәйкестермен әңгімелесумен және ойнаумен шектеледі. Үзіліс кезінде біздің «пысығымыз» (гипербелсенді баланы осылай атайтын боламыз) мектеп дәлізінде өз жолындағы ештеңені және ешкімді көрмей құйындай ұшып жүгіре бастайды. Асханадағы таңғы аста әдеттегі оқушы стол үстінде шыркөбелек айналып, тамақпен ойнайды, бірақ егер өз басына қарата айтылған ескертуді есіткенде, бірден тынышталады. Ал «пысық» болса тіпті өзіне бейтаныс ересек адамдардың ескертуін құлаққа ілмейді, соңынан біреу қуып келе жатқандай, тамақты шайнамай жұтып, асығыс жей бастайды. Бұл мектеп өмірінің үлкен тізімінің аздаған айырмашылықтары.

Гипербелсенді балалардың өз сыныптастарымен қатынасында да бәрі ойдағыдай емес. Көбіне олар барынша ызақор және озбыр, демек оларға ұжымның толық құқықты мүшесі болу мейлінше қиын. Өздеріндегі шектен тыс озбырлығына байланысты мұндай балаларда айналасындағылармен, оның ішінде өз сыныптастарымен дау-жанжал жиі туындайды, бұл баланы сыныпта жалғыз және аластатылған күйде қалдырады.

Дегенмен көбісінің интеллект деңгейі орташадан жоғары болғанымен олардың оқуы да қиындықпен келеді. Қандай да бір есепті шығарғанда «пысықтың» зейіні ұзаққа жетпейді, одан соң ол шаршайды және тапсырманы аяқтамай басқа бірдемеге ауысады. Ол жазуды тез жазады, бұл оған ең шаршататын шаруаның бірі, жазуы үзік-үзік, әріптер арасындағы күрт өту бар, бірақ бұдан ерекшелік те болады. Оның мектептегі сүйікті сабағы көбіне дене шынықтыру – бұл өзінің бойындағы қуатты аздап болса да сыртқа шығарудың жақсы мүмкіндігі.

Гипербелсенділік туу кезінде алынған жарақат немесе емшек ему жасында туындаған проблема тигізген зардап салдары. Туу жарақаты деп не түсініледі? Жарақаттың кесар тілігінің салдары болуы немесе туу кезіндегі асқыну, атап айтқанда нәрестенің тұншығу нәтижесінде пайда болуы ықтимал. Бірақ мұндай жағдайда дүниеге келген барлық балалардың гипербелсенділіктен жапа шегеді деп пайымдау қателесу болар еді.

Сонымен жоғарыда айтылғандардың бәрін есте ұстай отырып, гипербелсенді бала бұл оқытушылардың да, сондай-ақ оның ата-аналарының да проблемасы деген тұжырымға келуге болады. Бірақ оны қалай шешу, сондай-ақ ең бастысы зиян келтірмей, оның шешімін қалай табу қажет?

Гипербелсенділікті жою үшін педагогтарға да, баланың ата-аналарының өзіне де зор күш жұмсауға тура келеді. Бұл жағдайдағы бірнеше кеңес тізбесін келтіруге болады. Бастауыш мектеп оқушысы әрекетінің маңызды түрлерінің бірі ойын болып табылатыны бәріне белгілі, демек, бала қозғалысы көп ойындарды рахаттана ойнайтын болады. Мұның саяхаттау, қыдыруға бару болуы мүмкін, осылайша оның гипербелсенділігі шығындалады.

Мұндай балаларға айқайлауға немесе ұрысуға өзіңізге ерік бермеңіз, өйткені ол мұндай мінез-құлық себебіне кінәлі емес, бұл тек оның тұйықталуына және өзін қор санауға жетелейді. Дәрігерге мұндай проблемамен баруға қымсынбаңыз. Емдеуді кейінге қалдырмаңыз, өйткені баладағы дәл осы кезеңде аталған проблемадан арылуға мол мүмкіндік бар.

"Сыр психология әлемі" газетінен

ШӘКӘРІМ. Мәнді сөздер

qazpsi — Sun, 20 May 2012 14:55:48 GMT

Мен жетпіс екі жасқа келгенше өмірде болатын неше алуан қилы оқиғаларға, түрлі жамандық, жақсылыққа кездесіп, солардың көпшілігін, керекті-керексіздерін өзім де істеп, басымнан өткізгендерім көп. «Алдыңда өнегелі көрерің болсын» дегендей, алдымда Абай марқұм болған соң, содан ғибрат алып, «мен де адамдықтың, адалдықтың жолын қуғаным жөн» деп, басымды шытырман шатақтан ерте босатып алып, білім жолына түстім.

Негізгі алған білімім болмаса да, өз бетіммен ізденіп, өткен жазушы-ғалымдардың жазғандарын оқып, ойларымен танысып, білгендерден сұрап, өз ойымнан құрап, түрлі әңгімелер жазып, барлық өмірімді жазумен өткіздім. Елу жасқа тақаған соң, оңашада жатып, басқа келген ойлардың барлығын қағазға түсіріп кеттім. Мен солардың бәрін өз мақтаным үшін жазғамын жоқ, мақтан үшін жазылған, айтылған сөздің құны болмайтынын жақсы білемін. Кейінгілер жарағаннан үлгі алып, өнеге үйренсін дедім.

Міне, жетпістен астым, ойым тозбағанмен, денем тозды. Тозған денем ойыма орын болудан қалып барады. Мен оған қарамай әлі де келген ойды жаза бермекпін.

Бұл айтқалы отырған ойымды жекелеп, сұрыптап жазбағаныммен, бұрынғы жазғандарымда кездесіп отырады. Бұл тараудағы ойды басынан аяғына дейін түгел жазып, бәрін талдап, қорытып шығуға бір адамның өмірі керек. Ендігі менің қалған өмірімнің жетпейтіні анық. Дегенмен, сол ойымды қысқаша алдарыңа тартпақпын.

Бұл ойым - басқа келген қиял. Бірақ болмаған іс, құрғақ қысыр кеңес, жай қиял дейтін бір ауру бар. Бұл аурудан құтылу керек. Неге десеңіз, барлық ғылымның өзі қиялдан, ойлаудан туған. Адам осы жаралыстың бір бөлігі, бұл жаралыстан, табиғаттан бөлек емес. Сондықтан адамның бұл дүниеде, бұл табиғатта жоқ нәрсені ойлауының өзі мүмкін емес, болуға мүмкін істі ғана ойлай алады - бір. Екінші, сол қиял болмайтын нәрсе деп отырғанымыз - ұлғайтылып, өзгертіліп, ауыстырылып айтылған болашақ болуы мүмкін. Неге десеңіз, бұрын фантазия, қиял деп жүрген ойлар бүгін мүмкін дағдылы іс екенін танып, құтыла аламыз ба? Әрине, қиялдың да шегі бар. Менше, айтқалы отырған ойым болмайтын қиял емес, болуға мүмкін.

Адам өмірін қалай түзеуге болады? Адам қайткенде тату тұра алады? Ойлы, саналы адамдардың ғасырлар бойы миын тыншытпай, өмірін сарп еткен, әлі де сан адамдардың арын қозғап, ойларын тыншытпайтын осы сұрақтар. «Адам өмірін түзейміз» деп сан ғалымдар түрлі ойлар айтып, ол ойларын халыққа таратып, том-том кітаптар жазды. Солардың ойларының мен білетін бастылары: біреулер «адам өмірі жаратқан иесін танумен түзеледі» десе, кейбіреулері «үкімет жойылса, әркім өз бетімен өмір сүрсе - түзеледі» деді. Ал, біреулер «оқу біліммен, халықты ағартумен адам өмірі түзеледі» деді. Біреулері «бай, кедейді теңеумен түзеледі» десе, біреулері «тәрбиемен түзеуге болады» деді. «Өмірдің өзі - тіршілік таласы. Сондықтан адам өмірін жаратылыстың өзі солай жаратқан, бірін-бірі жеп, талап, таласып өмір сүрмек» дегендер де болған.
Біздіңше, бұларды жекедей алғанда ешқайсысы да адам өмірін түзей алмайды.

«Адам өзі жаратқан иесін танумен түзеледі» десе, жарат¬қан иесін танып күнде бес уақыт намазын оқып, Құранды қақпан қып, елді алдап жүретін молда-сопылардың қылықтарын ойлап қараңыз. Үкімет жойылса, адам бет-бетімен кетсе, біреу-біреуге жәрдем етпесе, азулы айуандар жекелеген адамдарды жей берсе, қайтіп өмір сүрмек? Оқу, білім үйренген адам түрлі өнерді білетіні рас. Бірақ ол өнер-білімді қандай іске жұмсайды. Мен көрген адамдар үйренген ғылыммен түрлі қару жасап, улы газдар тауып, басқа адамдарды аң есебінде атып, әлсізді құлданып, жердің бетін адам қанымен бояғаннан басқа бітіргені шамалы. Бұған ең өнерлі, білімдіге саналатын Англия, Америка елдерін қараңыз.

Бай мен кедейді теңеу, байдың малын кедейге бөліп беру - кедейді еріншектік, еңбексіз мал табуға дағдыландырып жіберетін жол. «Тәрбие¬мен түзеуге болады» десе: менің ержеткен төрт ұлым болды. Бұлардың бәрі бір шешеден, бір әкеден туған, өскен жері, ішкен тамағы, өскен ортасы, алған тәрбиесі - бір. Бірақ біреуі шыдамды, біреуі шыдамсыз, біреуі еңбекке құмар, біреуі жалқау, біреуі мейірімді, біреуі қатал, біреуі ашуланшақ.
Ақырында, «өмір - тіршіліктің таласы, сондықтан адам таласып, бірін-бірі қыруға жаралған» деген ой негізсіз, өйткені барлық зат, оның ішінде адам жаратылыстағыдан өзгеретіні сөзсіз. Ары бар, ақылы бар, мейірімі бар, махаббаты бар адамның бірін-бірі жеп, талап, қырып өсуі мүмкін емес.

Бізше, адам өмірін түзеуге, барлық адамдар тату тұруға негізгісі - адал еңбек, ақ жүрек, арлы ақыл болуға керек. Дүниеде бұл үшеуі үстем болмай, адам баласына тыныштық өмір сүруге мүмкіндік жоқ.
Әрине, адам оқып, біліп үйренуі қажет. Білімсіз, ғылымсыз өнер табылмайды. Сол алған білім-өнерлерін адал еңбекпен жаратылыстың мол байлығын пайдалануға салса, табылмайтын нәрсе жоқ. Сол тапқан байлықты барша адам баласының керегіне, пайдасына жарату керек.

Ақ жүректің керектігі - мейірімділік, махаббат, қайырымдылық, адалдық ақ жүректен шығады.
Ал, арлы, ақылды адам қиянатты, зорлықты, өзімшілдікті, мақтанды білмейді және істемейді.
Осы үшеуінің басы қосылса, адам жақсы өмір сүріп, бірімен бірі тату тұруында сөз жоқ. Бірақ осы айтылғандарға қарсы, жолдан қосылған, адамның бойында біржола сіңісіп, біте қайнасып қалған күшті, зиянды жау нәрселер, әдеттер де бар. Міне, осы жаман әдеттердің барлығынан адамдар тату тұрып, жайлы өмір сүре алмайды. Олар - нәпсі, өзімшілдік, мақтан. Бұлардан ұшы-қиыры жоқ жаман әдеттер туа бермек.

Мысалы, зорлық, алдау, мансапқорлық, малқұмарлық, рахымсыздық, мейірімсіздіқ, қанішерлік, тағы тағылар. Бұлай болғанда осы жаман әдеттерден құтылудың айласын іздеу керек. Ең алдымен барлық адамды адал еңбек ететін жолға салу керек. Ол үшін көптің қалауымен әкімшілік басына арлы, ақылды адамдарды қойып, сол адамдардың бұйрығы, ақылы бойынша туған, туашақ адамдарды, жастарды қазына қарауына алуға заң шығаруға керек те, ол заңды бұзғандарды жазалау керек. Оларға еңбек өнерін үйрету керек, онымен қабат оқу-білімге жетілдіру қажет.

Жоғарғы айтылған жаман әдеттерді жоюға бұлар жеткіліксіз болғандықтан, сол адал еңбек, білім үйренумен қабат «Ар білімі» деген білім оқытылуға керек. Бұл ғылымды ақылды адамдар ойластырып, пән ретінде жазып, нәпсіні жойып, адам бойында жеке ардың қожа болып қалу жағын көздеу керек. Адам бойындағы нәпсі кеселі кетсе, өзгерісі оңай.

«Абай-ақпарат»